شب نوشت های ایمان رئیسی

طرح یک بحث

مقدمه ای بر سير تحول فضا در معماري ايراني

کاخ آپادانا- پارسه

تفكر ايراني همواره به دنبال حركت از ماده به روح * (آزادي فضا ) بوده است و اين تفكر تاثير بسيار زيادي بر سير تحول فضا در معماري ايران داشته است. شايد اولين بناي با ارزشي كه ايرانيان خلق كرده بودند چهار طاقي باشد . فضا در چهار طاقي بسيار آزاد است و معمار ايراني تا آنجا كه امكان داشته است از جرم كاسته و بر فضاي خالي افزوده است .

بر پايه الگوي چهار طاقي، تخت جشيد شكل گرفته است، با اين تفاوت كه گسترش فضا و آزادي آن در مقياس بسیار بزرگی تجربه شده است. ميدان فضايي كه در تخت جمشيد طرح شده است داراي ارزشهاي فضايي بسيار متنوعي است كه همگي به وسيله خالي كردن فضا مهيا شده اند.

پس از تخت جمشيد تفكر ايراني دچار نوعي آشفتگي شد كه آن هم به دليل تجاوزهاي متعدد اقوام بيگانه به اين مرزو بوم است. اما انعطاف پذيري كه خصوصيت بارز تفكر ايراني است بار ديگر باعث شد تا معمار ايراني الگوهاي خلق فضاهاي معماري گذشته اش را در قالبهاي جديد بريزد و به خلق شاهكاري بنام مسجد جامع اصفهان نائل آيد. فضا در مسجد جامع اصفهان دوباره آزاد شد و ميدان فضائي كه در اين مسجد پس از حدود هشتصد سال بوجود آمد، داراي خصوصيات بسيار شگفت آوري است . وحدت در كثرت عمده ترين خصوصيت فضائي اين ميدان فضائي (Field) است.

همچنين استفاده از الگوي چهار طاقي در مساجد ايران بنام الگوي چهار ايواني ، از ديگر مواردي است كه معمار ايراني تلاش كرد تا در مسير معماري ايران باستان كه همانا كاستن از جرم و افزودن بر فضا است گام بردارد.

تجربه فضا در مسجد شيخ لطف الله اصفهان تجربه بسيار متفاوتي است. فضا در اين مسجد هم محصور است و هم آزاد. بگونه اي كه در بدو ورود احساس مي شود كه فضا از چهار طرف محصور شده است ولي پس از مدتي فضا آزاديش را به نمايش مي گذارد. روزنه هايي كه در گريو گنبد قرار داده شده اند باعث بوجود آمدن فضاي معلق و آزادي شده اند كه همواره توجه ناظر را به بالا معطوف مي دارند . (تصویر پایین سمت راست)

اما مسئله فضا در معماري معاصر ايران بسيار مهجور مانده است. معماري ايران در اثر تقابلي كه با معماري غرب داشته دچار نوعي ركود فضائي شده و شايد بتوان گفت در يكصد و پنجاه سال اخير کمتر توجهي به فضا و آزادي آن كه جوهره معماري و تفكر ايراني است، شده است .

یکی از معدود نمونه هایي كه مي توان احياي دوباره آزادي فضا را در آن مشاهده نمود ، طرح كتابخانه كانساي*است . مسئله اصلي در اين پروژه فضاي بينابين آن است كه به طور شگفت انگيزي آزاد و متغير است . شايد بتوان گفت آزادي فضاي چهار طاقي هاي ايران باستان در اين اثر دوباره احيا شده و فضا در مركز توجه قرار گرفته است. بدينگونه است كه تفكر ايراني مي تواند فضاهائي ارزشمند و داراي روح زمانه خود بيافريند . ( تصویر پایین سمت چپ)

در مجموع به نظر می رسد که در سير تحول فضا، معمار ايراني همواره به سمت آزادي فضا متمایل بوده است با اين تفاوت كه در زمانهايي اين سير تحول كند شده است. سير تحول فضا از چهار طاقي  تا كتابخانه كانساي حكايت غريب رنجهايي است كه بر يك تفكر وارد شده است ولي اين تفكر همواره خود را با شرايط جديد هماهنگ كرده و توانسته الگوها و تفكرات اساسي خود را دوباره احيا كند.

 

این مطلب از رساله ی کارشناسی ارشد معماری ایمان رئیسی با عنوان فضای نو- نوروز نو  آورده شده است و به نظر می رسد می توان دوباره در باره ی آن بحث کرد.



* براي مطالعه بيشتر پيرامون اين مسئله لطفاً مراجعه شود به مقاله ارزشمند : سيري از ماده به روح – سيد هادي مير ميران – مجله معماري و شهر سازي شماره 42- 43-صفحه 94

** پروژه اثر مشترك بهرام شير دل – سيدهادي مير ميران و رضا دانشمير مي باشد .

 

 

   + ایمان رئیسی ; ۱:٢۸ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٥/۱۱/٤
comment نظرات ()